Cồn (ethanol, C2H5OH) là dung môi và chất khử khuẩn quen thuộc, nhưng “cồn” ngoài thị trường gồm nhiều loại khác hẳn nhau: cồn y tế, cồn thực phẩm, cồn công nghiệp biến tính, cồn tuyệt đối. Dùng nhầm loại có thể gây hỏng sản phẩm, cháy nổ, thậm chí ngộ độc. Bài này giải thích tính chất, công dụng chính, cách pha loãng đúng và các nguyên tắc an toàn khi lưu kho.

Tính chất cơ bản của ethanol

• Chất lỏng không màu, trong, dễ bay hơi, mùi đặc trưng.
• Khối lượng riêng khoảng 0,79 g/cm3, điểm sôi khoảng 78,4 °C, điểm đóng băng khoảng -114 °C.
• Trộn lẫn với nước theo mọi tỷ lệ, hòa tan được nhiều hợp chất hữu cơ.
• Rất dễ cháy, điểm chớp cháy của ethanol nguyên chất vào khoảng 13 °C. Ngọn lửa màu xanh nhạt, ban ngày gần như khó nhìn thấy.
• Hút ẩm từ không khí. Ethanol và nước tạo hỗn hợp đẳng phí ở khoảng 95 đến 96%, nên chưng cất thông thường không tách được tới cồn tuyệt đối; muốn đạt khoảng 99,5% phải dùng thêm chất hút nước (sàng phân tử) hoặc phương pháp chuyên dụng.

Các loại cồn thường gặp và dùng đúng việc

Công dụng theo ngành

• Dung môi: sơn, vecni, mực in, nước hoa, hương liệu, chiết xuất dược liệu.
• Y tế và khử khuẩn: sát khuẩn da, tay, dụng cụ, bề mặt nhỏ.
• Thực phẩm và đồ uống: thành phần của rượu, dung môi chiết hương và màu, điều chỉnh độ cồn.
• Mỹ phẩm: dung môi, chất giúp bay hơi nhanh, hỗ trợ bảo quản ở nồng độ nhất định.
• Nhiên liệu: pha vào xăng thành xăng sinh học (E5, E10), nhiên liệu đốt.
• Nguyên liệu hóa học: sản xuất ethyl acetate, diethyl ether, axit axetic và nhiều chất khác.

Vì sao cồn sát khuẩn là 70 độ chứ không phải 96 độ

Cồn khử khuẩn tốt nhất ở khoảng 60 đến 80%, mức 70% là phổ biến. Nước giúp cồn thấm qua màng tế bào và làm biến tính protein của vi sinh vật. Cồn nồng độ rất cao bay hơi gần như ngay lập tức nên không đủ thời gian tiếp xúc, và có thể làm protein ngoài vi khuẩn đông cứng sớm, ngăn cồn thấm vào bên trong. Vì vậy sát khuẩn thông thường dùng cồn 70 độ, không dùng cồn 96 độ nguyên chất.

Cách pha loãng cồn đúng

Độ cồn thường ghi theo phần trăm thể tích (độ). Để pha cồn nồng độ cao thành nồng độ thấp, dùng công thức C1 × V1 = C2 × V2.

Ví dụ muốn có 100 ml cồn 70 độ từ cồn 96 độ: V1 = 70 × 100 ÷ 96 ≈ 72,9 ml cồn 96 độ. Sau đó bổ sung nước sạch cho đủ 100 ml. Hãy đong bằng bình định mức hoặc ống đong rồi thêm nước đến vạch, thay vì cộng 72,9 ml cồn với 27,1 ml nước. Hai chất lỏng này khi trộn có thể co thể tích nhẹ, nên đo đến vạch sẽ chính xác hơn.

Với cồn công nghiệp biến tính, pha loãng thành “cồn sát khuẩn” tại nhà không an toàn vì chất biến tính vẫn còn trong dung dịch.

An toàn khi lưu kho và sử dụng

• Cháy nổ: hơi cồn nặng hơn không khí, tích tụ ở chỗ thấp. Tránh tia lửa, hút thuốc, thiết bị điện không phòng nổ. Nối đất khi chuyển rót lượng lớn để tránh tĩnh điện.
• Không đổ đầy bồn chứa: chừa khoảng trống vì cồn giãn nở theo nhiệt độ.
• Thông gió: kho và khu pha thoáng, tránh nắng chiếu trực tiếp lên thùng.
• Chữa cháy: ưu tiên bọt chịu cồn, CO2 hoặc bột khô. Ngọn lửa cồn khó thấy nên cần báo động và có người được tập huấn.
• Không tái sử dụng bao bì đã chứa hóa chất khác: cồn dễ hòa tan tạp chất còn sót.
• Không tự pha cồn để uống từ cồn công nghiệp: methanol trong cồn biến tính có thể gây mù và tử vong ngay ở lượng nhỏ.
• Dính mắt: rửa nhiều nước sạch rồi đến cơ sở y tế. Nuốt phải hoặc có triệu chứng ngộ độc: gọi 115 hoặc đến bệnh viện ngay.

Việc mua bán, vận chuyển cồn có quy định quản lý riêng tùy mục đích. Hãy kiểm tra giấy phép và hồ sơ phù hợp trước khi giao dịch.

Gợi ý chọn hóa chất theo nhu cầu

Nếu mục tiêu là khử khuẩn bề mặt quy mô lớn, các chất gốc clo như Cloramin B thường kinh tế hơn cồn và ít bay hơi. Với nước hồ bơi hoặc xử lý nước thể tích lớn, tham khảo Chlorine 70% và 90%. Danh mục dung môi và hóa chất công nghiệp có thể xem tại hóa chất công nghiệp. Gửi mục đích sử dụng và nồng độ cần để được tư vấn đúng loại.